Otizmli Çocuklarda Nesne Dizme Davranışı Neden Görülür? Nasıl Müdahale Edilmelidir ?

Otizmli Çocuklarda Nesne Dizme Davranışı

Günümüzde artan bilimsel araştırmalar ve klinik gözlemler, otizm spektrum bozukluğuna (OSB) sahip çocuklarda görülen davranış örüntülerinin yalnızca “tekrarlayıcı” ya da “anlamsız” olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu davranışlardan biri de ebeveynlerin ve eğitimcilerin sıklıkla dikkatini çeken nesne dizme davranışıdır. Oyuncakların, blokların, arabaların, kalemlerin ya da ev içi nesnelerin belirli bir sıra, hizalama veya örüntü içinde dizilmesi; otizmli çocuklarda sık gözlenen ve çoğu zaman yanlış yorumlanan bir davranıştır.

Nesne dizme davranışı, otizmin tanı kriterleri içerisinde yer alan sınırlı ve tekrarlayıcı davranış örüntüleri başlığı altında değerlendirilmektedir. Ancak bu davranış, yalnızca “takıntı” ya da “uygunsuz davranış” olarak ele alınmamalı; çocuğun bilişsel, duyusal ve nörogelişimsel özellikleri bağlamında anlaşılmalıdır.

Nesne Dizme Davranışı Neden Görülür?

Otizmli çocuklarda nesne dizme davranışının ortaya çıkmasının altında birden fazla neden yatmaktadır ve bu nedenler çoğu zaman birbiriyle iç içedir.

1. Duyusal Düzenleme İhtiyacı

Birçok otizmli çocuk için çevresel uyaranlar (ses, ışık, dokunma, hareket) oldukça yoğun ve zorlayıcı olabilir. Nesneleri dizmek, çocuğa öngörülebilirlik ve kontrol hissi sağlar. Bu düzenli ve tekrarlayıcı eylem, çocuğun kendi sinir sistemini regüle etmesine yardımcı olur ve kaygıyı azaltıcı bir işlev görebilir.

2. Görsel Algı ve Detay Odaklı İşleme

Otizmli bireylerde görsel ayrıntılara odaklanma becerisi sıklıkla güçlüdür. Nesnelerin renklerine, boyutlarına, şekillerine ya da aralarındaki mesafeye odaklanarak dizilmesi; beynin bilgiyi parça parça ve detay temelli işlemesinin bir yansımasıdır. Bu durum, zayıflık değil; farklı bir bilişsel işlemleme biçimidir.

3. Öngörülebilirlik ve Rutin İhtiyacı

Nesne dizme davranışı, değişken ve belirsiz sosyal dünyaya karşı bir tür denge oluşturabilir. Dizilen nesneler aynı sırada kaldığı sürece dünya “daha güvenli” hissedilebilir. Bu nedenle dizilen nesnelerin bozulması, çocukta yoğun stres, öfke ya da ağlama tepkilerine yol açabilir.

4. Oyun Gelişiminin Farklı Seyri

Tipik gelişimde oyun, erken dönemde işlevsel ve sembolik özellikler kazanırken; otizmli çocuklarda oyun gelişimi daha farklı bir yol izleyebilir. Nesne dizme, bu çocuklar için bir keşfetme ve öğrenme biçimi olabilir. Çocuk nesnelerin özelliklerini dizerek, sıralayarak ve karşılaştırarak anlamlandırır.

Nesne Dizme Davranışı Ne Zaman Klinik Olarak Anlamlıdır?

Her nesne dizme davranışı mutlaka problem olarak değerlendirilmemelidir. Ancak bazı durumlarda bu davranış klinik açıdan daha yakından ele alınmalıdır:

• Günlük yaşam aktivitelerini ciddi şekilde engelliyorsa

• Sosyal etkileşim ve iletişimin yerine geçiyorsa

• Dizme davranışı engellendiğinde yoğun krizler ortaya çıkıyorsa

• Oyun repertuarı yalnızca bu davranışla sınırlı kalıyorsa

Bu noktada önemli olan davranışın şiddeti, süresi, esnekliği ve işlevselliğidir.

Nesne Dizme Davranışı Mutlaka Engellenmeli midir?

Bu soruya verilecek en önemli cevap şudur:Hayır, her zaman engellenmemelidir.

Nesne dizme davranışı çoğu zaman çocuğun kendini düzenleme biçimidir. Davranışı ani ve sert şekilde engellemek; çocuğun kaygısını artırabilir, davranış sorunlarını şiddetlendirebilir ve öğrenme sürecine zarar verebilir.

Klinik yaklaşımda temel hedef:

• Davranışı tamamen ortadan kaldırmak değil

• Davranışı daha işlevsel oyun ve etkileşimlere köprü olarak kullanmak olmalıdır.

Eğitsel ve Terapötik Yaklaşımlar

1. Davranışı Oyuna Dönüştürmek: Dizilen nesneler üzerinden sıra alma, birlikte dizme, renk veya sayı kavramları ekleme gibi yapılandırmalar yapılabilir. Böylece çocuk kendi ilgi alanı üzerinden sosyal etkileşime davet edilir.

2. Esnekliği Küçük Adımlarla Artırmak: Dizilen nesnelerde küçük değişikliklere tolerans kazandırmak (bir nesneyi ebeveynin eklemesi, sırayı birlikte değiştirmek gibi) çocuğun esnek düşünme becerilerini destekler.

3. Sembolik Oyunla Desteklemek: Arabaları sadece dizmek yerine “park yeri”, “garaj”, “trafik” gibi temalarla oyun genişletilebilir. Bu yaklaşım çocuğun oyun gelişimini ileri taşır.

4. Aileye Rehberlik ve Psiko-eğitim: Ailelerin bu davranışı doğru anlaması, gereksiz müdahalelerden kaçınması ve uygun yönlendirmeleri öğrenmesi sürecin en kritik basamaklarından biridir.

Sonuç

Otizmli çocuklarda nesne dizme davranışı, çoğu zaman çocuğun dünyayı anlama, düzenleme ve kendini güvende hissetme çabasının bir yansımasıdır. Bu davranış; uygun şekilde ele alındığında çocuğun oyun, iletişim ve bilişsel gelişimi için önemli bir fırsata dönüşebilir.

Bilimsel çalışmalar ve klinik deneyimler göstermektedir ki; otizmde amaç, farklılıkları bastırmak değil, bu farklılıkları anlayarak çocuğun potansiyelini desteklemektir. Nesne dizme davranışı da bu bakış açısıyla ele alındığında, bir sorun olmaktan çok bir kapı haline gelir.

Selçuk BAYRAM Özel Eğitim Öğretmeni